Ngữ văn 11: ĐỂ KIỂM TRA CUỐI KÌ I - NĂM HỌC: 2025-2026

(Bối cảnh đoạn trích: Bà lão đã 76 tuổi, có đứa con trai ăn chơi phá hết của cải, bỏ đi để bà lại một mình, bà lão khóc đến mù cả mắt. Bà được người cháu họ là bác đánh giậm” nuôi vì trước kia bác đã được bà lão giúp đỡ nhiều lần. Tuy nhiên nuôi được ba năm thì bác giậm không muốn nuôi nữa bởi cuộc sống của gia đình bác cũng chẳng đủ ăn. Bà lão vô cùng tủi thân khi bị vợ chồng họ hắt hủi. Cuối cùng vợ chồng bác giậm bắt bà lão lòa đi ăn xin để phụ tiền ăn.)

Đã được nửa tháng nay, sáng nào cũng thấy thằng cu lớn dắt bà ra ngồi đầu đê rồi chiều đến lại dắt về. Trong bọn những người chợ búa qua lại con đường cái quan, tạt vào đường đê, thấy một bà lão lụ khụ, hổn hển thở, ngẩng đầu chìa nón kêu van, cũng đôi khi có người vứt cho một vài đồng kẽm. Chẳng may, nếu hôm nào về tay không thì vợ bác đánh giậm - cháu bà - lại nghiến răng xỉa xói thậm tệ:

- Hôm nay chẳng ai thí cho bà đồng nào...! Bà có biết thế là bà lại ăn phần cơm của thằng cu lớn đấy không? Từ mai, bà liệu mà kêu to lên mới được... Hay tại bà ngồi dưới bóng cây mát mà ngủ thiếp đi...? Bà liệu đấy...!

Bát cơm ngô điểm quả cà thiu, bà lão lòa trước khi và vào mồm đã chan đầy như canh bằng nước mắt.

Một ngày kia, trời tháng ba nắng gay nắng gắt, bà lão lòa dưới gốc cây gạo, ngồi từ sáng đến quá trưa, bụng đã đói mềm mà chẳng thấy người khách đi đường nào vứt cho lấy một đồng trinh. Trên cành cây, thỉnh thoảng lộp độp rơi xuống đường đê một vài bông hoa gạo, mỗi khi quạ cái tha mồi về tổ cho con lại đập cánh sập sè vươn cổ kêu: quà! quà...! như gợi một mối thương cho người ngồi dưới gốc.

[...] Hai cánh tay khẳng khiu ôm lấy bụng mà nhăn nhó, cố quật lại với cái đói nó cào xé ruột gan, bà lão lòa thở hổn ha hổn hển.

Chợt có tiếng người dẫm lạo xạo trên đống lá khô, đi về phía mình, bà lão vội chìa ngay nón:

- Lạy ông đi qua, lạy bà đi lại...! Cứu cho thân tôi lấy một miếng cơm...

- Tôi đây...! Phải ai đâu mà lạy với lục...? Bà được đồng nào chưa thì đưa đây cho tôi...

- Đã được đồng nào đâu...? Chẳng thấy ai đi qua đây cả... Mẹ nó có dắt tôi về thì dắt, tôi đói lắm rồi...!

- Bà đói à? Bà đói thì dễ tôi no à? Bà hãy ngồi đấy xem sao, buổi chợ chiều nay, rồi họ về qua đây nhiều... chốc nữa, tôi sẽ bảo thằng cu nó ra nó dắt...!

[...] Bỗng trên trời mây kéo đen nghịt tối sầm hẳn lại, rồi nổi một cơn giông. Bác đánh giậm chạy vội ra sân vơ quần áo đem vào nhà, giục thằng cu lớn mau mau chạy ra đê dắt bà về kẻo mưa to gió lớn. Nghe câu ấy, bác gái ngồi ôm con một góc giường cau mày ngẫm nghĩ: thật vậy! Ba bốn năm nay, bác ta đã nhịn như nhịn cơm sống ấy rồi, quá lắm thì không chịu được. Mặc kệ bà ấy! Để bà ấy chết quách đi cho rảnh mắt...!

Rồi hiện ra lần lượt trong trí bác những ngày trở trời trái gió, những ngày lửa hạ chang chang, ruộng khô đồng nứt, kiếm chẳng ra tiền, hai đứa bé bò nheo bò nhóc, một niêu cơm ngô chia khắp cả nhà, bụng mẹ đã chẳng được no, còn lấy đâu ra sữa nuôi con... Mà bà lão lòa kia thì, ngày kiếm được một vài xu cũng như ngày không kiếm được đồng nào, chẳng nhịn được bao giờ, cứ đến bữa là ngồi vào mâm, chia bát ra cho thằng cu xới. Không, không! Không thể thế được...! Bà lão ấy chỉ là một bà cô... mà lại là cô họ một người chồng, có lẽ nào báo hại mãi nhau...?

(Lược một đoạn: Vợ bác giậm không muốn cho chồng con đón bà lão lòa về nhà nên giả vờ đau bụng, hết đau bụng lại dọn cơm ăn, mặc dù cả hai đứa con liên tục nhắc nhở việc đón bà về nhưng cả hai vợ chồng đều không quan tâm. Họ đã bỏ bà lão lòa ngoài đê cả đêm khi trời mưa rả rích với cái bụng đói meo. Sáng hôm sau bác giậm đi ra ruộng kiếm cá như mọi hôm.)

Bác đánh giậm hôm ấy dậy rất sớm, đóng khố, cài giỏ, vác vợt ra đi... Mon men ở dưới chân đê, lội lõm bõm qua mấy vũng bùn lầy xa xa, phía dưới cây gạo - chỗ bà lão lòa vẫn ngồi - bác thấy giữa ruộng, trong một đám mạ xanh tươi tốt, một đàn quạ, con bay con liệng, kêu sào sạc rồi đậu xúm xít vào một chỗ. Bụng tưởng hẳn là một tổ rắn chi đây, bác ta vác ngay vợt tre lên mặt rồi phăm phăm chạy lại. Đàn quạ vùng bay lên rồi tản tác đi... Chao ôi! Bước vừa đến nơi thì bỗng bác ta rú lên một tiếng, trợn mắt rít răng mà ngã phục xuống cạnh một cái xác, cái xác một người đã bị quạ mổ nát nhừ, xác bà lão lòa bị gió thổi xuống ruộng đêm hôm trước.

Hình minh họa: Cảm xúc 365/YouTube

(Trích “Bà lão lòa” – Tuyển tập Vũ Trọng Phụng (2), tập 1, NXB Văn học, Hà Nội, tr. 39 - 46)

(1) “giậm”: dụng cụ đánh bắt tôm cá bằng tre đan hình bán nguyệt, có cán cầm dùng để xua mồi vào; “người đánh giậm”: người bắt cá tôm bằng giậm.

(2) Vũ Trọng Phụng (1912-1939) ông là nhà văn, nhà báo nổi tiếng của Việt Nam vào đầu thế kỷ XX. Ông là cây bút trào phúng bậc thầy, một trong những đại biểu xuất sắc của xu hướng văn học hiện thực phê phán.